Kur'an MetoduMetodik Kur'an Çalışmaları Platformu

Kur'an Araştırmaları

Herkesin Bildiği Namaz

Vedat Yılmaz 13 dk okuma

Vedat Yılmaz1

A. Giriş

Namazın ilk defa Allah Resûlü’ne öğretildiği ve ondan önce bu adla anılan bir ibadetin bulunmadığı düşüncesi oldukça yaygındır. Oysa Kur’an’da namaz emriyle karşılaşan ilk nebî Muhammed a.s değildir. Allah, Mûsâ’ya a.s kendisini anmak için namaz kılmasını emreder. İsmail’in a.s de ailesine namazı ve zekâtı emrettiğini bildirir (bkz. Tâhâ 20/14; Meryem 19/54–55).

Bu tarihî süreklilik gözden kaçırıldığında aynı soru iki ayrı iddiaya dayanak olabilmektedir. Gelenekçi Sünnî bir itiraz, “Namazın nasıl kılındığını Kur’an’dan gösterebilir misin?” diye sorar ve ayrıntılı bir tarif bulunmamasını, namazın kılınışının ancak Kur’an dışı bir kaynaktan öğrenilebileceğine delil sayar. Bazı modernist Kur’ancılar ise aynı gözlemden hareketle bugün kılınan namazın sonradan ortaya çıktığını ileri sürerler.

Her iki çıkarım da şu kabule dayanır: Allah bir ibadeti emretmişse o ibadetin nasıl yerine getirileceğini ilk defa öğretiyormuş gibi tarif etmelidir. Bu yazıda, bizzat Kur’an’ın emir verme biçimini inceleyerek bu kabulü sorgulayacağız. Temel sorumuz şudur: Allah, önceki bir hükmü aynen sürdürürken de onu değiştirirken de aynı ayrıntı düzeyinde mi konuşur?

B. Namazın kılınışı

“Kur’an’da namaz var mı?” ile “Kur’an’da namazın başından sonuna kadar bir tarifi var mı?” iki ayrı sorudur. Birincisinin cevabını namazı emreden ayet verir (bkz. Müzzemmil 73/20). İkincisinin cevabı için ise emrin kime yöneltildiğini ve muhatabın o emirden önce ne bildiğini hesaba katmak gerekir.

Allah’ın elçisi namazı nasıl ve nereden öğrendi? Bu soruyu cevaplamak için önce Kur’an’ın kendisinden önceki vahiylerle nasıl bir ilişki kurduğuna, ardından da bilinen bir ibadetin hükmünü nasıl bildirdiğine bakalım.

a. Önceki hükmün aynısı ve daha hayırlısı

Öncelikle şunu aklımızdan çıkarmamalıyız ki Kur’an insanlığa inen ilk mesaj değildir. Ondan önce de Allah, kendisine kulluk edebilmeleri için bilmeleri gerekenleri insanlara öğretmişti (bkz. Âl-i İmrân 3/3–4; Enbiyâ 21/73).

Allah Teâlâ Kur’an hakkında şöyle buyuruyor:

نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ ۝ مِنْ قَبْلُ هُدًى لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ

“Sana Kitab’ı hakikat olarak indirdi. O, onların ellerinde olanı tasdik edicidir. Önceden Tevrat’ı ve İncil’i de insanlık için bir yol rehberi olarak indirmişti. Ve (şimdi) Furkan’ı indirdi. Ayetlerimizi inkâr edenlere ise büyük bir azap vardır. Allah aziz ve intikam sahibidir.” (Âl-i İmrân 3/3–4)2

Kur’an’ın önceki vahyi tasdik etmesi, ibadetlere ilişkin hükümler okunurken de dikkate alınmalıdır. Bakara sûresinde Allah, bir ayeti neshettiğinde veya unutturduğunda onun yerine ne getireceğini bildirir:

مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا

“Bir ayeti nesheder veya unutturursak ondan daha hayırlısını yahut onun mislini getiririz…” (Bakara 2/106)

Burada iki ihtimal zikredilir: “ondan daha hayırlısı” (hayrin minhâ) ve “onun misli” (mislihâ). Bu ayrımı önceki şeriatlarla ilişkisi bakımından şöyle anlıyoruz: Hüküm ya öncekiyle aynı uygulamayı sürdürür ya da muhatap için daha hayırlı olan farklı bir uygulama getirir. Bu iki durumda muhatabın bilmeye ihtiyaç duyduğu şey de farklıdır (bkz. Bakara 2/106).

Önceki hüküm aynen sürüyorsa genel emir yeterlidir. Muhatap uygulamayı zaten bilir; emir, onun artık kendisi için de bağlayıcı olduğunu bildirir. Daha hayırlı bir hüküm önceki uygulamayı değiştiriyorsa genel emir yeterli olmaz. Muhatabın eskiden yaptığı şeyin nesini değiştireceğini bilmesi gerekir. Bu sebeple değişikliğin konusu ve sınırları açıklanır. Oruç hakkındaki iki ayeti bu ayrım üzerinden okuyalım.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

“Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz olduğu şekliyle oruç size de farz kılındı.” (Bakara 2/183)

Bu ayet indiği sırada Ehl-i kitap tam gün oruç tutardı. Geceleri de yiyip içmez, cinsel ilişkiye girmezlerdi.3

Bakara 2/183’teki “sizden öncekilere farz olduğu şekliyle” ifadesini, önceki toplulukların tuttuğu oruca bir gönderme olarak anlıyoruz. İlk Müslümanlar bu emirle karşılaştıklarında önlerinde bildikleri bir uygulama vardı. Ayette orucun hangi saatte başlayıp biteceği, gece ne yenilip içilebileceği veya orucu hangi fiillerin bozacağı sayılmaz. “Sizden öncekilere” denilmesi, muhataba hangi uygulamayı esas alacağını bildirir. Müslümanlar öncekilerin tuttuğu gibi oruç tutmakta zorlanınca kolaylık getiren hüküm iner:

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

“Orucun gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helâl kılındı. Onlar size örtüdür, siz de onlara örtüsünüz. Allah, (oruç gecelerinde hanımlarınıza yaklaşarak) kendinize zulmetmekte olduğunuzu gördü de tövbenizi kabul edip sizi affetti. Artık eşlerinize yaklaşın ve Allah’ın sizin için yazıp takdir etmiş olduğu şeyi arayın. Fecr tarafından siyah ip beyaz ipten ayırt edilinceye (fecr-i sadıka) kadar yiyin, için. Sonra da akşama kadar orucu tam tutun. Bununla birlikte siz mescitlerde itikâfta iken eşlerinize yaklaşmayın. Bunlar Allah’ın koyduğu sınırlardır. Bu sınırlara yaklaşmayın. Allah, kendisine karşı gelmekten sakınsınlar diye ayetlerini insanlara böylece açıklar.” (Bakara 2/187)

İki ayeti yan yana koyduğumuzda anlatım farkının sebebi görülür. İlkinde oruç farz kılınır ve öncekilere gönderme yapılır. İkincisinde oruç gecesinde eşlere yaklaşmanın helâl kılındığı bildirilir; oysaki böyle bir ilişkinin haram olduğunu söyleyen bir ayet yoktu, öncekilerin tuttuğu oruçtan bunu öğrendi Müslümanlar. Hayırlısı ile nesh gelen bu ayette yiyip içmenin son sınırı tan yerinin ağarmasıyla, orucun bitişi ise gecenin başlamasıyla belirtilir. Çünkü artık muhatabın önceki uygulamayı aynen sürdürmesi, yeni hükmü yerine getirmesine yetmeyecektir (bkz. Bakara 2/183, 187).

Burada bir hususu ayırt etmek gerekir. Bir ibadetin biliniyor olması, onun sonraki ümmete de kendiliğinden farz olduğu anlamına gelmez. Uygulama bilinse bile yükümlülüğün bildirilmesi gerekir. Cumartesi yasağı önceki topluluğa yüklenmişti. Kur’an bu yükümlülüğü Müslümanlara da getiren bir emir vermediği için onlar bu hükümden muaftırlar (bkz. Nisâ 4/154; Nahl 16/124).

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ

“Ey iman edenler! Size açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeylere dair soru sormayın. Eğer Kur’an indirilirken bunlara dair soru sorarsanız size açıklanır. (Hâlbuki) Allah onları bağışlamıştır (sizi muaf tutmuştur). Allah Gafûr ve Halîm’dir.” (Mâide 5/101)

Bilinen şeyler hakkında açıklama yapılmasına gerek olmadığına dair bir örnek daha verelim:

الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلَا رَفَثَ وَلَا فُسُوقَ وَلَا جِدَالَ …

“Hac bilinen aylardadır. O aylarda her kim hacca başlarsa cinsel ilişki, günaha meyletme ve birbiriyle çekişme yoktur…” (Bakara 2/197)

Hangi aylar? Ayet bunları saymaz. “Bilinen aylar” ifadesiyle muhatabın takvim bilgisine dayanır ve doğrudan o aylarda hacca başlayan kişinin yükümlülüklerine geçer (bkz. Bakara 2/197). Hac ayları değiştirilseydi yeni ayların hangileri olduğunun bildirilmesi gerekirdi. Tıpkı oruç gecesine ilişkin hüküm değiştiğinde yiyip içmenin sınırının bildirilmesi gibi (bkz. Bakara 2/187).

b. Namazın kılınışı ve Kur’an

Kur’an’da namaz kılınmasına yönelik emir genellikle şu şekilde karşımıza çıkar:

… وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ

“… O namazı kılın ve o zekâtı verin.” (Müzzemmil 73/20)

“Ekīmu’s-salât” emrindeki es-salât (الصلاة) kelimesi marifedir. Başındaki el takısı, burada muhatapların bildiği bir olguya işaret edildiğini gösterir. Mealde “o namazı kılın” dememizin sebebi de budur. “O namaz” sözü, ilk muhatabın zihninde karşılığı olan bir uygulamaya göndermedir.

Namaz nasıl kılınır, kaç vakittir, içinde neler okunur? Şartları nelerdir, hangi yöne dönülür, namazı ne bozar? Namazdan önce abdest gerekir mi, nasıl alınır, hangi hâllerde yenilenir? Emir ayeti bu soruları tek tek cevaplamaz. Muhatap, adı anılan ibadeti tanıdığı için onu yerine getirirken ne yapacağını bilir. Bu bakımdan namaz emri, önceki hükmün aynısıyla sürdürülmesine örnektir (bkz. Müzzemmil 73/20; Bakara 2/43).

Kıble bunun somut örneğidir. Allah Resûlü ve ilk Müslümanlar, Ehl-i kitabın yaptığı gibi Kudüs’e dönerek namaz kıldılar. Bu ortak yöneliş, “o namaz” emriyle hangi uygulamanın sürdürüldüğünü anlamamıza yardım eder.4

Kur’an’da ilk kıble için “Kudüs’e dönün” şeklinde bir emir yer almaz. Buna karşılık yön değiştiğinde yeni kıble adıyla bildirilir ve müminlerin nerede olurlarsa olsunlar yüzlerini Mescid-i Harâm’a çevirmeleri istenir. Önceki yön, bilinen namaz uygulamasının içindedir. Yeni yön ise detaylı bir açıklama gerektirir. (bkz. Bakara 2/142–144).

Allah Resûlü’nün İslâm’dan önce de namaz kıldığı kuvvetle muhtemeldir. Bu konuda Zeki Bayraktar şunları söylemektedir:

“Hanif müslümanlar ve hatta kitap ehlinden bir topluluk sürekli olarak namaz kıldığı halde (Kur’an böyle bildiriyor), Allah’ın Rasûlü olacak zâtın 40 yaşına kadar namaz kılmadığı söylenebilir mi? Elbetteki hayır!”5

c. Yahudi namazıyla tarihî paralellik

Kur’an’ın indiği dönemde Arap Yarımadası’ndaki Yahudi topluluklarının günlük namazlarını bütün ayrıntılarıyla nasıl kıldıklarını gösteren tarihî bilgilerimiz sınırlıdır. Bununla birlikte Kur’an, kıblenin değişmesine karşı yükselen “Onları yöneldikleri kıbleden çeviren nedir?” sorusunu kaydeder ve ona cevap verir (bkz. Bakara 2/142–145). Namazın kılınış biçiminin kendisine yöneltilmiş benzer bir itiraz ise metinde yer almaz.

Bu farkı önemli buluyoruz. İlk Müslümanların kıldığı namaz bölgedeki Yahudilerin tanıdığı ibadete bütünüyle yabancı olsaydı, kıble gibi ibadetin şeklinin de itiraz konusu olması ve Kur’an’ın buna cevap vermesi beklenirdi. Bizce itirazın yön değişikliği etrafında belirginleşmesi, o dönemde ve o bölgede iki topluluğun namazları arasındaki paralelliğin bir göstergesidir.

Ben Abrahamson, Tevrat’tan Mâbed dönemine ve sonraki uygulamalara uzanan karşılaştırmasında Yahudi ibadetinin vakit ve hareketlerini Müslümanların namazıyla birlikte ele alır. Aşağıdaki tablo onun vakit ve rekât eşleştirmesini gösterir.6

İlk baskıdaki ad Vakit Rekât
Brochos (ברכות) Sabah (فجر) 2
Shacharit (שחרית) Öğle (ظهر) 4
Ashrei (אשרי) İkindi (عصر) 4
Ma’ariv (מעריב) Akşam (مغرب) 3
Shema (קריאת שמע) Yatsı (عشاء) 1

Aynı çalışmadan alınan beş görselde bu kez ibadetin hareketlerini karşılaştırabiliriz:7

Nesiat kapayimנשיאת כפים · Nesiat kapayim
Başlarken elleri kaldırmak.
Amidaעמידה · Amida
Kıyam. Eller salınmış vaziyettedir. Allah Resûlü’nün bir dönem kıyamda ellerini salarak namaz kıldığına dair rivayetler vardır. Bugün Ca‘ferîler bu rivayetlerden hareketle bu uygulamayı sürdürmektedir. Allah Resûlü daha sonra namazda kıyamdayken ellerini bağlamaya başlamıştır.
Breyhaבריכה · Breyha
Rükû. Her rekâtta bir defa yapılır.
Kidaקידה · Kida
Secde. Her rekâtta iki defa yapılır.
Keri’a ve Ose şalomכריעה · Keri’a
Diz üstü oturuş.
עשה שלום · Ose şalom
İki yöne selam vermek.

Abrahamson’ın şemasında sabah, öğle, ikindi ve akşam için verilen sayılar Müslümanların kıldığı farz namazların rekâtlarıyla örtüşür. Yatsıdaki fark ayrıca araştırılmaya değer. Görsellerde de ayakta duruş, eğilme, yüzü yere koyma ve diz üstü oturuş tanınabilir. Bu karşılaştırma, Mâbed dönemine dayandırılan bir ibadet biçiminin Arabistan’daki Yahudi topluluklarınca da bilinmiş olabileceğine tarihî bir zemin sağlar. Hicaz’daki uygulamayla kurduğumuz bağ bu ihtimale dayanır.

Mûsâ b. Meymûn’un (Maimonides) tanıklığı burada ayrıca önem taşır. Yemen Mektubu’nda İslâm’a karşı sert bir polemik yürüten bir müelliften söz ediyoruz. Buna rağmen Ovadya’ya verdiği cevapta Müslümanların Kâbe’ye yönelerek yaptıkları secdeyi putperestlik ithamına dayanak saymaz. Kendi ibadet geleneğini açıklarken de Mâbed avlusundaki cemaatin secdesini anlatır. Oğlu Avraham ise aynı Mişna pasajından İsrailoğullarının eskiden saflar hâlinde durdukları sonucunu çıkarır ve bu düzeni kendi cemaatinde de savunur.8

Buradan çıkardığımız sonuç şudur: Müslümanların kıldığı namaz Yahudi ibadet hafızasına bütünüyle aykırı bir uygulama olsaydı, İslâm’ı eleştirmekten çekinmeyen Mûsâ b. Meymûn’un, tam da Müslümanların secdesini tartıştığı yerde, bu aykırılığı itiraz konusu yapması beklenirdi. Oysa onun Mâbed’deki secdeye ilişkin tasviri ve oğlunun saf düzeni hakkındaki açıklaması, Müslümanların namazında Yahudi geleneği açısından tanınabilir hareketler bulunduğu yönündeki kanaatimizi destekler.

Önceki ümmetlerin ve Müslümanların namazıyla ilgili olarak Zeki Bayraktar aynı eserinde şöyle söylüyor:

“Görüldüğü üzere Kur’an, namazla ilgili neshedilen tek uygulamanın kıble olduğunu ve hatta bunun gerekçesini (Rasûl’e tâbî olanları ayırt etme) bile bizlere bildirmiştir. Namaz ile ilgili neshedilen başka bir uygulama yoktur. Demek ki önceki ümmetlerin namazı ile namazlarımız arasında kıble haricinde bir fark bulunmamaktadır.”9

Şunu bilmeliyiz ki Allah Resûlü, öncekilerden farklı uygulamalar ortaya çıkarmak için değil, öncekilerden gelen sahih uygulamaları tasdik etmek ve insanların zamanla dinlerinde meydana getirdikleri bozulmaları Kur’an ile düzeltmek amacıyla gönderilmiştir (bkz. Âl-i İmrân 3/3–4; Ahkâf 46/9). Şu ayet bunu ifade eder:

قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ وَمَا أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلَا بِكُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰ إِلَيَّ وَمَا أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ

“De ki: ‘Ben öncekilerden farklı şeyler getiren bir resul değilim. Bana ve size ne yapılacağını da bilmem. Ben sadece bana vahyedilene uyarım. Ben sadece apaçık bir uyarıcıyım.’” (Ahkâf 46/9)10

Kıblede gördüğümüz ayrımı abdestte de izleyebiliriz. “O namazı kılın” emrinden sonra abdestin ayrıca tarif edilmiş olması, ilk muhatapların o güne kadar abdesti bilmedikleri anlamına mı gelir? Bizce Mâide 5/6’nın niçin ayrıntıya girdiğini anlamanın yolu, önceki uygulamada neyin değiştiğine bakmaktır.

Bizim okuyuşumuza göre ayette yüzün ve dirseklere kadar ellerin yıkanması, başın ve ayakların ise mesh edilmesi emredilir. Abdestte baş ve ayaklara mesh hükmü, önceki uygulamadan ayrılan husustur. Bu yüzden ayet, yalnızca “abdest alın” demekle yetinmez; uzuvları sayarak hangisinin yıkanacağını, hangisinin mesh edileceğini bildirir (bkz. Mâide 5/6). Oruçta yiyip içmenin sınırı ne sebeple açıklanmışsa abdestte de yıkama ve mesh o sebeple açıklanmıştır: Önceki uygulamayı bilen kişi, değişen hükmü ayrıca öğrenmelidir (bkz. Bakara 2/187; Mâide 5/6).

C. Sonuç

İlk Müslümanların namazı nasıl öğrendiği sorusuna cevabımız şudur: Allah Resûlü ve ona uyanlar Ehl-i kitabın kıldığı şekliyle namaz kılmış, vahyin getirdiği değişiklikleri de uygulamışlardır. Allah Rasulü Kur’an’ı öğretme vazifesinin bir parçası olarak bu ibadetin uygulamasında öncelik etmiştir. Binlerce hatta milyonlarca Müslüman da bu mütevatir uygulamayı nesilden nesile yaşayarak aktarmışlardır. İbadetler görülerek, kılınarak ve yaşanarak kuşaktan kuşağa aktarılır. Kur’an ise bu ibadeti bağlayıcı kılar ve gerektiğinde hükmünü değiştirir (bkz. Müzzemmil 73/20; Bakara 2/143–144; Mâide 5/6).

Konuyu daha iyi anlamak için son olarak şu ayete bakalım:

إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي

“Ben Allah’ım! Benden başka bir ilah yok. Bana kulluk et ve beni hatırlamak (hatırında tutmak) için o namazı kıl!” (Tâhâ 20/14)

Allah Mûsâ’ya “O namazı kıl” diye emrettiğinde Mûsâ’nın “Namaz nedir? Nasıl kılınır?” diye sorduğunu görmeyiz. Bizce bunun sebebi Mûsâ’nın namazı zaten bilmesidir. Aynı husus, namaz emrini işiten Allah Resûlü ve ilk muhatapları için de geçerlidir (bkz. Tâhâ 20/14; Müzzemmil 73/20).

Öyleyse “Kur’an’da bana namazın kılınışını göster” diyen okura şunu sorabiliriz: İlk muhatabın zaten kıldığı namazı yeni baştan tarif etmek niçin gerekli olsun? Vahyin ayrıntıya girdiği yer, o muhatabın önceki bilgisiyle yetinemeyeceği yerdir. Kıble değiştiğinde nereye döneceği, abdest hükmü değiştiğinde hangi uzvu mesh edeceği kendisine bildirilmiştir (bkz. Bakara 2/144; Mâide 5/6).

“Kur’an’da namaz yoktur, bugün kılınan namaz sonradan ortaya çıkmıştır” diyenlerin de aynı emir üzerinde durması gerekir. Bir ibadetin nasıl yapılacağının baştan anlatılmaması, o ibadetin bulunmadığına nasıl delil olabilir? Buradaki okumaya göre ayrıntılı tarifin yokluğu, emrin muhatabı için namazın zaten biliniyor olmasıyla açıklanır. “O namazı kılın” hitabında hem önceki ümmetlerden devralınan ibadeti, hem de onu sürdürme yükümlülüğünü buluyoruz (bkz. Tâhâ 20/14; Bakara 2/43; Müzzemmil 73/20).


  1. Süleymaniye Vakfı Araştırma Görevlisi (ilk yayımdaki unvan). Kitap ve Hikmet, sy. 4 (Ocak–Mart 2014), 38–42. ↩

  2. Furkan, “fark” kökünden gelir. Doğru ile yanlış arasındaki farkı ortaya koyan manasındadır. ↩

  3. Rabbi Arnold Bienstock, “Fasting in the Jewish Tradition”. ↩

  4. Shubert Spero, “Turning to Jerusalem in Prayer”, Jewish Bible Quarterly. Ayrıca bkz. 1. Krallar 8:44, 48; Daniel 6:10; Buhârî, Îmân, hadis 40. ↩

  5. Zeki Bayraktar, Kur’an ve Sünnet ama Hangi Sünnet?, Süleymaniye Vakfı Yayınları, 195. Alıntıda gönderme yapılan ayetler için bkz. Âl-i İmrân 3/113–114; En‘âm 6/92. ↩

  6. Ben Abrahamson, Tracing the Derivation of Prayer Positions from Torah, to Temple Times, to Modern Practice, 17. Tablo, makalenin ilk baskısındaki karşılaştırmayı aktarmaktadır. ↩

  7. Abrahamson, a.g.e., 9–11. Görseller aynı kaynaktan alınmıştır. ↩

  8. Mûsâ b. Meymûn, Mişna’nın mâbed avlusunda ayakta duran ve secde eden cemaate ilişkin sözlerini şerh eder (Avot 5:5). Yahudi duasındaki diz çökme ve yere kapanma biçimlerini de tarif eder (Mişne Tora, Hilkhot Tefilla 5:13–14). Müslümanların Kâbe’ye yönelerek yaptıkları ibadeti ise Ovadya’ya cevabında ele alır (Teşuvot ha-Rambam, haz. Y. Blau, no. 448). Oğlu Avraham, Mişna’daki aynı ifadeyi “saflar hâlinde dururlardı” şeklinde okuyarak kendi cemaatinde saf düzenini savunur. Bkz. Avraham b. Mûsâ, Kitâbü Kifâyeti’l-âbidîn, haz. Nissim Dana (Ramat Gan, 1989), 73, 148; Paul B. Fenton, “Maimonides—Father and Son: Continuity and Change”, Traditions of Maimonideanism, haz. Carlos Fraenkel (Leiden: Brill, 2009), 119–120, dn. 53–54. Bu metinler mâbeddeki saf ve secde karşılaştırmasıyla ilgilidir. Tablodaki vakit ve rekât eşleştirmesinin kaynağı Abrahamson’dır. İslâm’a yönelik polemiği için bkz. Mûsâ b. Meymûn, İggeret Teyman (Yemen Mektubu). ↩

  9. Bayraktar, a.g.e., 203. Kıble değişikliğinin gerekçesi için bkz. Bakara 2/143–144. ↩

  10. Ayette geçen “bid‘an” (بِدْعًا) kelimesi, önceden olmayan farklı bir şey getirmek anlamına gelir. ↩